Kontrola w firmie – prawa przedsiębiorcy po deregulacji
Ustawa deregulacyjna z 21 maja 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 769) zmieniła zasady kontroli działalności gospodarczej. Najwięcej zyskali mikroprzedsiębiorcy, ale nowe obowiązki organów dotyczą wszystkich firm. Wiele z tych praw działa tylko wtedy, gdy przedsiębiorca sam się na nie powoła.
Co się zmieniło
Maksymalny czas kontroli u mikroprzedsiębiorcy skrócono z 12 do 6 dni roboczych w roku kalendarzowym. Limit dotyczy wszystkich kontroli jednego organu w danym roku, więc przy drugiej wizycie trzeba policzyć, ile dni już wykorzystano.
W zawiadomieniu o zamiarze wszczęcia kontroli organ musi podać wstępną listę dokumentów i informacji, których udostępnienia oczekuje w trakcie kontroli (art. 48 ust. 3 pkt 4a Prawa przedsiębiorców). To zmiana praktyczna: można się przygotować, zamiast wyszukiwać papiery w obecności kontrolerów. Kontrole planowe mają wynikać z analizy ryzyka – od 1 stycznia 2026 r. organy przypisują przedsiębiorców do kategorii ryzyka niskiego, średniego lub wysokiego.
Ustawa wprowadziła też zasadę, że w projektach ustaw przedkładanych Sejmowi przepisy zwiększające obciążenia przedsiębiorców wchodzą w życie nie wcześniej niż po 6 miesiącach od ogłoszenia (art. 68b Prawa przedsiębiorców). To nie jest bezpośrednio prawo w kontroli, ale pomaga planować dostosowanie firmy do nowych obowiązków.
Zawiadomienie i początek kontroli
Co do zasady kontrolę poprzedza zawiadomienie o zamiarze jej wszczęcia (art. 48 Prawa przedsiębiorców). Kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po 7 dniach i nie później niż przed upływem 30 dni od doręczenia zawiadomienia. Są wyjątki – np. gdy kontrola jest niezbędna dla przeciwdziałania przestępstwu lub wykroczeniu albo jest prowadzona na podstawie wymienionych w ustawie przepisów szczególnych (art. 48 ust. 11) – i organy dość często się na nie powołują. Warto wtedy sprawdzić, czy wskazana podstawa rzeczywiście istnieje.
Kontrolerzy okazują legitymację i doręczają upoważnienie. Upoważnienie wyznacza zakres kontroli. Czynności wykraczające poza ten zakres to jedna z najczęstszych podstaw sprzeciwu.
Przedsiębiorca prowadzi książkę kontroli i ma prawo uczestniczyć w czynnościach albo wskazać osobę, która go zastąpi. W firmie, w której właściciel często jest w trasie, dobrze jest mieć na piśmie wskazanego zastępcę.
Sprzeciw wobec czynności kontrolnych
Jeśli organ narusza przepisy o kontroli – działa bez zawiadomienia, gdy było wymagane, wychodzi poza zakres upoważnienia, przekracza limit czasu – przedsiębiorca może wnieść sprzeciw (art. 59 Prawa przedsiębiorców). Wnosi się go na piśmie, z uzasadnieniem, do organu kontroli, którego czynności dotyczy, w terminie 3 dni roboczych od dnia wszczęcia kontroli albo wystąpienia przesłanki do wniesienia sprzeciwu; o sprzeciwie trzeba też pisemnie zawiadomić kontrolującego. Co do zasady wniesienie sprzeciwu wstrzymuje czynności kontrolne z chwilą doręczenia kontrolującemu tego zawiadomienia, a organ ma 3 dni robocze na jego rozpatrzenie. Wyjątki dotyczą m.in. kontroli prowadzonych dla przeciwdziałania przestępstwu lub wykroczeniu.
Termin jest bardzo krótki. W praktyce widzimy, że przedsiębiorcy dzwonią do nas, gdy kontrola się kończy, a wtedy na sprzeciw jest już za późno. Pozostają zastrzeżenia do protokołu i argumenty w dalszym postępowaniu, ale to słabsza pozycja.
Sprzeciw nie służy do przedłużania kontroli czy sporu o drobiazgi. Ma sens, gdy naruszenie jest realne i może wpłynąć na wynik – np. gdy materiał zebrany poza zakresem upoważnienia ma się stać podstawą decyzji.
Co zrobić teraz
- Wyznacz w firmie osobę odpowiedzialną za kontakt z kontrolerami i daj jej pisemne upoważnienie.
- Po otrzymaniu zawiadomienia przygotuj dokumenty z listy przesłanej przez organ.
- Prowadź rejestr dni kontroli w danym roku – szczególnie jako mikroprzedsiębiorca.
- Porównaj każdą czynność z zakresem upoważnienia.
- Przy naruszeniu reaguj w ciągu 3 dni roboczych, a uwagi do protokołu składaj na piśmie.
Jak możemy pomóc
Uczestniczymy w kontrolach jako pełnomocnicy, przygotowujemy sprzeciwy i zastrzeżenia do protokołu, a potem reprezentujemy klientów w postępowaniu po kontroli. Więcej: reprezentacja przed urzędami.
Stan prawny na 27 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.